En nee … dat ligt niet aan jou!
Soms zit er iemand tegenover mij die zegt: “Ik wil er wel zijn voor anderen, echt waar … maar ik voel het niet.”
Elke keer opnieuw voel ik dat dat geen onverschilligheid is, geen kilte en zeker geen gebrek aan goede intenties. Eerder een soort verwarring die diep vanbinnen zit, gecombineerd met onzekerheid en vaak ook een klein beetje schaamte omdat die persoon ergens het gevoel heeft dat er iets ontbreekt wat voor anderen vanzelfsprekend lijkt.
We denken vaak dat empathie iets is dat je gewoon hebt, dat het vanzelf komt. Dat het ergens in je karakter zit zoals humor of spontaniteit, terwijl dat in werkelijkheid helemaal niet zo is.
Empathie is iets dat je leert.
Of … iets dat je niet hebt kunnen leren.
Niet elk gezin vormt een plek waar gevoelens welkom zijn, waar er ruimte is om te zeggen “ik voel me niet goed” zonder dat daar onmiddellijk een reactie op komt, een oordeel, een oplossing of een poging om het snel weer “normaal” te maken. Als je in zo’n omgeving bent opgegroeid dan heb je vaak, zonder dat iemand het expliciet zo benoemde, geleerd dat je beter niet te lang blijft stilstaan bij emoties.
Misschien herken je het wel …
Dat je boos was als kind en dat er gezegd werd:
“Moet je daarvoor nu boos zijn? Doe toch niet zo belachelijk.”
Of dat je verdriet had en dat je hoorde:
“Daar ga je toch niet voor wenen? Komaan, wees eens flink.”
Of dat je iets spannend vond en dat er werd gereageerd met:
“Zo erg is dat toch niet? Stel je niet aan.”
Zinnen die misschien klein lijken, goedbedoeld zelfs, maar die wel telkens dezelfde boodschap geven:
wat jij voelt klopt niet helemaal … of mag er eigenlijk niet zijn.
Daardoor leer je, heel onbewust, om dat stukje van jezelf wat in te slikken.
Om minder te laten zien wat er echt in je leeft.
Om jezelf wat in te houden.
Om je emoties minder belangrijk te maken.
Om je sneller aan te passen dan eigenlijk goed voor je is.
Om jezelf een beetje kleiner te maken dan je eigenlijk bent.
Je leert dat “groot en flink zijn” betekent dat je niet te veel voelt, niet te veel toont, niet te veel ruimte inneemt met wat er in jou leeft.
Voor je het weet, zit je daar als een volwassene die wel van alles voelt, maar er moeilijk bij kan of die vooral heeft geleerd om het snel weg te duwen, te relativeren of te rationaliseren.
Eerst bij jezelf.
En bijna automatisch ook bij anderen.
Daarna kom je op een punt in je leven waarop er plots van alles van je verwacht wordt: dat je kan luisteren, dat je mensen begrijpt, dat je aanvoelt wat iemand nodig heeft, dat je er kan zijn zonder te oordelen … en ergens voelt dat alsof je een taal moet spreken die je nooit hebt geleerd.
Want hoe moet je dat doen, als niemand het je ooit heeft voorgedaan?
Het is alsof iemand jou aan een piano zet en zegt: “Speel eens iets moois.” Terwijl je nog nooit een toets hebt aangeraakt en zelfs niet weet waar je moet beginnen.
Empathie betekent niet dat je altijd de juiste dingen zegt, dat je alles oplost of dat je perfect reageert op iemands emoties. Laat ons eerlijk zijn: dat bestaat niet. Laat je ook niets anders wijsmaken! Het bestaat NIET!
Empathie zit in iets veel eenvoudigers en tegelijk veel moeilijkers, namelijk even stoppen met jezelf, met jouw verhaal, jouw oplossingen en jouw reflexen … en echt proberen voelen hoe het voor de ander is, zonder dat je het moet overnemen, oplossen of veranderen.
Gewoon … even mee aanwezig zijn in wat er is.
Ja, dat voelt in het begin vaak onnatuurlijk, alsof je aan het zoeken bent naar woorden die niet vanzelf komen. Dat is logisch, want je bent iets aan het leren wat je nooit hebt kunnen oefenen.
Een voorbeeldje?
Ik ben het levende bewijs. 😉 Ik heb als jonge vrouw nooit geleerd wat empathie was. Ik neem het mijn ouders niet kwalijk: zij weten ook niet hoe het moet want het is hen nooit geleerd. Dus hoe konden zij het aan mij overbrengen?
Pas op latere leeftijd leerde ik empathisch te reageren: door mijn opleidingen en door daarna zelf te oefenen. Veel te oefenen.
Betekent dat dat ik nu perfect empathisch ben? Nee, maar potdekke, ik kom van ver en ik mag en kan zeggen dat ik er al heel wat beter in geworden ben.
Enkele maanden geleden vertrok onze oudste dochter naar Barcelona om er te studeren. De dagen ervoor nam ze afscheid van haar vrienden. Op één van die avonden vroeg ze of ik haar kon ophalen in de stad zodat ze wat kon drinken en dus niet zelf hoefde te rijden. Ik was akkoord op voorwaarde dat het niet te laat zou zijn want de volgende ochtend om 6u zou mijn wekker aflopen.
Toch was het al na middernacht toen ik het bericht kreeg om haar op te halen.
De hele weg naar het centrum zat ik te foeteren op haar (ze zat er nog niet bij, ik was alleen in de auto): dat ze rekening moest houden met anderen en dat ik nu weer een nachtje minder rust had enzovoort, enzovoort … Typisch als je moe bent en je moet toch nog iets doen. 😉
Ik had haar ook al gezegd dat ze op de afgesproken plaats klaar moest staan want het is niet toegestaan om op die plek te parkeren.
Raad eens? Ze stond er niet.
Mijn ongeduld steeg ten top en in mijn hoofd vormde er zich een preek van hier tot in Timboektoe.
Tot ze aankwam, het portier opendeed en in de auto klom. Tranen in haar ogen.
Ik vertrok en enkele seconden later hoorde ik ze luidop snikken. Ik heb mijn wagen naast de weg gezet (op een iets legalere manier dan voorheen), heb mijn gordel losgemaakt en ik heb haar vastgenomen en getroost. De hele preek die al klaar stond in mijn hoofd, deed er niet meer toe. Ik wist gewoon: nu moet ik er voor haar zijn, hier moet ik haar even die veiligheid bieden.
Toen we thuiskwamen, zei ze me: “Mama, een dikke dankjewel dat je me toch bent komen ophalen ondanks het feit dat het zo laat was. Sorry dat ik je een kortere nacht heb bezorgd”.
En ik smolt.
Voor ik in mijn bed kroop, kreeg ik een grote glimlach op mijn gezicht: de gedachte “ik heb het beter gedaan dan mijn ouders” popte in mijn hoofd. Ik was trots op mezelf … echt trots!
Maar zoals ik al eerder schreef: ik neem mijn ouders niets kwalijk. Ze hebben het nooit geleerd dus hoe konden ze het mij dan aanleren?
Hoe je empathie kan leren (zonder dat het geforceerd voelt)
Zeker niet door plots een compleet ander persoon te worden. Wel door kleine verschuivingen te maken die op het eerste zicht misschien belachelijk lijken, maar die eigenlijk een wereld van verschil maken.
1. Begin bij jezelf.
Hoe cliché het ook klinkt – en geloof me, ik weet dat dat zo klinkt – maar als jij niet goed weet wat er in jou leeft, wat jij voelt, wat er onder jouw reacties zit, dan wordt het bijzonder moeilijk om dat bij iemand anders te herkennen. Dus af en toe even stilstaan bij jezelf, even inchecken, even eerlijk zijn over wat er speelt vanbinnen … dat is geen luxe, dat is de basis.
2. Laat het idee los dat je iets moet oplossen.
Dit is het punt waarop het vaak misloopt: we denken dat we iets moeten doen, dat we een antwoord moeten hebben, dat we iets moeten fixen zodat het weer goed komt. Terwijl empathie net zit in het niet-oplossen. Maar in het blijven, in het luisteren, in het er gewoon zijn. Dat voelt soms ongemakkelijk, alsof je niets “doet”, maar eigenlijk ben je op dat moment net heel veel aan het doen. Mijn dochter wou gewoon mijn armen om haar heen voelen en kunnen uithuilen. Dat kleine gebaar van mij voelde voor haar heel groots.
3. Durf stiltes te laten bestaan.
We vullen ze zo snel op, die stiltes, omdat ze een beetje spannend voelen, omdat we denken dat we iets moeten zeggen. Maar net in die stilte ontstaat vaak het gevoel: ik mag hier even zijn zoals ik ben. Dat is waar verbinding begint.
4. Zeg wat je hoort, ook al twijfel je.
Je hoeft het niet perfect te doen, je hoeft geen perfecte zinnen te formuleren, maar gewoon benoemen wat je hoort of denkt te voelen bij de ander kan al zoveel doen. “Het lijkt alsof dat je echt raakt.” Of “Het klinkt alsof je je daar alleen in voelt.” Als het niet klopt, dan corrigeert de ander je wel … en dat is oké, want dat is net hoe afstemming werkt.
5. Verwacht niet dat het meteen vanzelf gaat.
Als je dit nooit geleerd hebt, zal het in het begin wat stroef voelen, misschien zelfs een beetje alsof je een rol aan het spelen bent of alsof je te hard moet nadenken bij wat je zegt. Dat kan je onzeker maken maar dat gebeurt niet omdat je het niet kan. Dat voelt zo omdat je aan het leren bent. Alles wat nieuw is, voelt eerst een beetje onnatuurlijk.
6. Misschien het belangrijkste om te onthouden.
Er is niets mis met jou. Je hebt gewoon iets niet meegekregen wat anderen misschien wel hebben gezien of ervaren. Dat betekent niet dat jij het niet kan ontwikkelen, integendeel, het betekent gewoon dat jij het nu bewust aan het opbouwen bent. Dat vraagt eerlijk gezegd veel meer kracht en bewustzijn dan wanneer het vanzelf is gegaan.
Tot slot
Empathie is geen talent dat je hebt of niet hebt, het is een vaardigheid die groeit, die zich ontwikkelt, die sterker wordt naarmate je er aandacht aan schenkt, naarmate je oefent, naarmate je durft te blijven in momenten die misschien een beetje ongemakkelijk voelen.
Telkens als jij even stopt, luistert en probeert te begrijpen in plaats van te reageren … ben je het al aan het doen.
Misschien nog niet perfect. Misschien nog zoekend. Maar wel echt. En dat is exact waar het begint.
Wat herken jij in dit verhaal? Wat komt er bij je op als je dit leest? Laat het gerust weten in de comments onderaan of stuur me een persoonlijk mailtje.